جرم تهمت زدن چیست؟  مجازات آن

جرم تهمت زدن چیست؟  مجازات آن

در ساختار فرهنگی و حقوقی ایران که به شدت تحت تأثیر آموزه‌های اخلاق اسلامی است، آبرو و حیثیت افراد به عنوان خط قرمز شناخته می‌شود. صیانت از کرامت انسانی به قدری اهمیت دارد که قانون‌گذار برای افرادی که بدون دلیل و مدرک، سایه اتهام را بر زندگی دیگران می‌اندازند، مجازات‌های سنگینی در نظر گرفته است. طبق مواد قانونی، اگر شخصی اتهام ارتکاب جرمی را به دیگری نسبت دهد اما در پیشگاه عدالت ناتوان از اثبات آن باشد، خود به عنوان مجرم شناخته شده و تحت پیگرد قرار می‌گیرد.

در این مقاله از موسسه حقوقی دکتر حمید بذرپاچ به بررسی این جرم و مجازات آن در قوانین ایران میپردازیم.

اهمیت اعاده حیثیت در حقوق اسلامی

جرم تهمت زدن، نه تنها یک تخلف قانونی، بلکه رفتاری مذموم و ناپسند در فقه اسلامی است. این عمل می‌تواند شیرازه نظم اجتماعی را از هم بپاشد و دغدغه‌های روانی و اجتماعی بی‌شماری برای افراد بی‌گناه ایجاد کند. به همین دلیل، سیستم قضایی امکان اعاده حیثیت را پیش‌بینی کرده است تا فردی که مورد ظلم واقع شده، بتواند اعتبار از دست رفته خود را بازیابد. در ادامه این مطلب، به شکافتن ابعاد مختلف جرم تهمت، مجازات‌های تعیین شده و نحوه طرح شکایت به صورت حرفه‌ای خواهیم پرداخت.

استثنائات قانونی در نسبت دادن جرم

باید به این نکته ظریف توجه داشت که هر اتهامی لزوماً تهمت مجرمانه نیست. اگر شخصی با تکیه بر اسناد، مدارک متقن یا شواهد عینی، ارتکاب جرمی را به مراجع ذی‌صلاح گزارش دهد، مشمول مجازات نخواهد بود. برای مثال، تصور کنید فردی شاهد جاسازی مواد مخدر در خودروی شخصی دیگر است و با ضبط ویدیو یا ارائه شهود، این موضوع را به پلیس گزارش می‌دهد؛. در این حالت، چون هدف افشای حقیقت و پیشگیری از جرم با تکیه بر مستندات بوده، گزارش‌دهنده تهمت‌زن محسوب نمی‌شود.

تعریف جرم تهمت‌ زدن از نظر قانون

مطابق با ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات)، تعریف دقیقی از این جرم ارائه شده است. تهمت یا افترا زمانی محقق می‌شود که فردی به واسطه ابزارهای مختلف اطلاع‌رسانی مانند:

•     درج در روزنامه‌ها و نشریات کتبی.
•     انتشار در شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی (تلگرام، اینستاگرام و…).
•     ارسال پیامک یا ایمیل.
•     صحبت رو در رو، سخنرانی در مجامع عمومی یا فریاد زدن در کوچه و خیابان.

امری را که در قانون جرم تلقی می‌شود، به صراحت به دیگری نسبت دهد، در حالی که توانایی اثبات صحت آن ادعا را نداشته باشد. در واقع، رکن اصلی این جرم ناتوانی در اثبات و صراحت در بیان است. برای مثال، اگر کسی به همسایه خود برچسب سارق یا فروشنده مواد مخدر بزند و نتواند این ادعا را در دادسرا ثابت کند، خود او به جرم افترا مستحق مجازات خواهد بود.

انواع افترا و تهمت

حقوقدانان با استناد به متون قانونی، تهمت را به دو دسته کلی تقسیم می‌کنند که شناخت هر کدام برای تنظیم شکواییه توسط یک وکیل کاربلد ضروری است:

۱. افترای قولی (لفظی)

این نوع تهمت رایج‌ترین شکل آن است. زمانی رخ می‌دهد که شخص با استفاده از کلمات، جملات یا نوشتار، جرمی را به دیگری منتسب کند. چه این کلمات شفاهی بیان شوند و چه در قالب یک نامه یا پست مجازی منتشر گردند، اگر محتوای آن‌ها نسبت دادن یک فعل مجرمانه باشد و ثابت نشود، افترای قولی محقق شده است.

۲. افترای عملی (فعلی)

این مورد بسیار خطرناک‌تر و پیچیده‌تر است. افترا عملی زمانی است که فرد با انجام یک اقدام فیزیکی، دیگری را در معرض اتهام قرار می‌دهد. به عنوان مثال، فردی برای انتقام‌جویی، مقداری مواد مخدر یا یک وسیله سرقتی را در کیف یا منزل رقیب خود جاسازی می‌کند تا پلیس آن را کشف کند. در این سناریو، فرد با عمل خود تهمت زده است. مجازات این نوع افترا معمولاً سنگین‌تر بوده و نیازمند پیگیری دقیق حقوقی است.

مجازات تهمت زدن

قانون‌گذار در مواد ۲۴۵ (در بحث قذف) و ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، مرزهای جزا را مشخص کرده است. نکته کلیدی این است که جرم تهمت در زمره جرایم قابل گذشت قرار دارد. یعنی تعقیب مجرم تنها با شکایت شاکی خصوصی آغاز شده و با گذشت او در هر مرحله‌ای متوقف می‌شود.

جزییات جزا در قوانین جدید:

• حبس و شلاق: قاضی پرونده مخیر است بر اساس شدت جرم و آثار آن، مجازات حبس از ۱ ماه تا ۶ ماه و یا تا ۷۴ ضربه شلاق را در نظر بگیرد. گاهی نیز ترکیبی از هر دو صادر می‌شود.
• جزای نقدی: در مواردی که تهمت وارده فاقد مجازات حد (مانند قذف) باشد، قاضی می‌تواند به جای حبس، حکم به پرداخت جزای نقدی صادر کند.
• مجازات افترای عملی: اگر فرد با جاسازی آلات و ادوات جرم (مانند اسلحه یا مواد) اقدام به تهمت زدن کند، مجازات سنگین‌تر شده و شامل ۷۴ ضربه شلاق و یا حبس از ۳ ماه تا ۱۸ ماه خواهد بود.

نکته مهم: در سال‌های اخیر با تصویب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، بسیاری از این بازه‌های زمانی به نصف تقلیل یافته است تا سیاست حبس‌زدایی قوه قضاییه اجرایی شود.

 

جدول خلاصه‌ وضعیت جرم تهمت، افترا و مجازات‌های قانونی

نوع جرم	نحوه ارتکاب	مجازات قانونی (تعزیری)	قابلیت گذشت
افترای قولی (لفظی)	بیان یا نوشتن اتهام (حضوری، پیامک، رسانه)	۱ ماه تا ۶ ماه حبس یا تا ۷۴ ضربه شلاق	دارد (با رضایت شاکی پرونده بسته می‌شود)
افترای عملی (فعلی)	جاسازی آلات جرم (مواد مخدر، اسلحه و…) در وسایل دیگری	۳ ماه تا ۱۸ ماه حبس و یا تا ۷۴ ضربه شلاق	دارد
قذف (تهمت ناموسی)	نسبت دادن زنا یا لواط به دیگری به صورت صریح	۸۰ ضربه شلاق (حد شرعی)	دارد (حق‌الناس است)
نشر اکاذیب	انتشار اخبار دروغ به قصد ضرر زدن یا تشویش اذهان	حبس از ۹۱ روز تا ۲ سال یا شلاق تا ۷۴ ضربه	دارد

 

حالت‌های تحقق جرم تهمت زدن چیست؟

برای اینکه قاضی بتواند فردی را محکوم به تهمت زدن کند، باید ارکان زیر در پرونده محرز شود:

•     صراحت در انتساب: فرد باید به طور واضح بگوید که فلان شخص فلان جرم را انجام داده است. جملات مبهم یا کنایه‌آمیز ممکن است تحت عناوین دیگری مثل توهین بررسی شوند، اما برای افترا، صراحت شرط است.
•     جرم بودن عمل انتسابی: عمل نسبت داده شده باید طبق قانون مجازات اسلامی، جرم باشد. نسبت دادن یک کار غیراخلاقی که در قانون جرم نیست، افترا محسوب نمی‌شود.
•     عدم توانایی در اثبات: اصلی‌ترین رکن اگر گوینده نتواند صحت ادعای خود را با بیینه و دلیل ثابت کند، مجرم شناخته می‌شود.
•     سوء نیت (قصد اضرار): فرد باید با آگاهی از دروغ بودن یا به قصد آسیب زدن به آبروی دیگری این کار را انجام داده باشد.

مراحل شکایت از جرم تهمت زدن

اگر قربانی تهمت شده‌اید، نباید دست روی دست بگذارید. فرآیند قانونی شکایت به شرح زیر است:

۱. ثبت‌نام در سامانه ثنا

اولین گام برای هر اقدام قضایی در ایران، داشتن حساب کاربری در سامانه ثنا (ثبت‌نام الکترونیک قضایی) است تا ابلاغیه‌ها برای شما ارسال شود.

۲. تنظیم شکواییه حرفه‌ای

پیشنهاد می‌شود شکواییه توسط وکیل تنظیم شود. در این متن باید زمان، مکان و نحوه تهمت زدن (مثلاً لینک پست اینستاگرام یا استشهاد محلی) به دقت ذکر شود.

۳. مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

با در دست داشتن مدارک شناسایی و متن شکواییه، به این دفاتر مراجعه کرده و شکایت خود را رسماً ثبت می‌کنید.

۴. فرآیند دادسرا و تحقیقات

پرونده به دادسرای محل وقوع جرم ارجاع می‌شود. بازپرس یا دادیار از طرفین دعوت کرده و مدارک را بررسی می‌کند. اگر وقوع جرم برای مقام تحقیق محرز شود، قرار جلب به دادرسی صادر می‌گردد.

۵. صدور کیفرخواست و دادگاه کیفری

پس از تایید دادستان، کیفرخواست صادر شده و پرونده به دادگاه کیفری دو ارسال می‌شود. در این مرحله، قاضی دادگاه با بررسی مجدد پرونده و استماع دفاعیات، حکم قطعی را صادر می‌کند.

نحوه رسیدگی به جرم تهمت زدن

رسیدگی به این پرونده‌ها از حساسیت بالایی برخوردار است. در دادسرا، مقام تحقیق ابتدا از شاکی می‌خواهد که دلایل خود را ارائه دهد. سپس متهم احضار می‌شود تا از خود دفاع کند. اگر متهم ادعا کند که من راست می‌گفتم و او واقعاً مجرم است، بار اثبات بر دوش او می‌افتد.

اگر متهم نتواند در مهلت مقرر جرمی را که نسبت داده ثابت کند، بازپرس قرار جلب به دادرسی صادر می‌کند. پرونده سپس در دادگاه کیفری دو چکش‌کاری شده و قاضی بر اساس شخصیت متهم، سابقه او و میزان آسیبی که به آبروی شاکی وارد شده، نوع و میزان مجازات را تعیین می‌کند.

نتیجه‌گیری

افترا و تهمت از جمله جرایمی است که مستقیماً روان و جایگاه اجتماعی افراد را نشانه می‌گیرد. اگرچه این جرم قابل گذشت است، اما قانون‌گذار با تعیین مجازات‌هایی نظیر حبس، شلاق و جزای نقدی، سعی در بازدارندگی آن داشته است. در جامعه پرهیاهوی امروز که فضای مجازی امکان انتشار سریع اتهامات را فراهم کرده، آگاهی از نحوه شکایت و اعاده حیثیت بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.

تیم وکلای موسسه حقوقی دکتر حمید بذرپاچ با سال‌ها تجربه درخشان در پرونده‌های کیفری، افترا، خیانت در امانت و دعاوی خانوادگی، آماده ارائه مشاوره تخصصی به شماست. اگر در مناطق مختلف تهران به ویژه سعادت آباد به دنبال بهترین وکیل برای بازپس‌گیری آبروی از دست رفته خود هستید، موسسه حقوقی دکتر حمید بذرپاچ با کادری متبحر، راهنمای شما در تمامی مراحل دادرسی خواهد بود.

سوالات متداول

۱. آیا تهمت زدن در چت خصوصی تلگرام یا واتس‌اپ هم جرم است؟

بله، طبق ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، نسبت دادن جرم از طریق هرگونه وسیله اطلاع‌رسانی یا پیام‌رسان، در صورت عدم اثبات، افترا محسوب شده و قابل پیگیری است.

۲. اگر کسی به من تهمت بزند و بعداً عذرخواهی کند، باز هم می‌توانم شکایت کنم؟

بله، عذرخواهی مانع از شکایت نیست. اما چون این جرم قابل گذشت است، رضایت شما می‌تواند در هر مرحله از پرونده باعث بسته شدن آن شود. همچنین عذرخواهی می‌تواند از موارد تخفیف مجازات برای متهم باشد.

۳. حداکثر مجازات تهمت عملی (جاسازی وسیله جرم) چقدر است؟

در موارد افترای عملی، مجازات می‌تواند تا ۱۸ ماه حبس و یا ۷۴ ضربه شلاق باشد که بسته به نظر قاضی و شرایط پرونده تعیین می‌گردد.